Waarom raakt de één van slag als de buurvrouw hen niet begroet, terwijl de ander zijn schouders ophaalt? En waarom bloeit de ene cliënt op in behandeling, terwijl de ander nauwelijks vooruitgang boekt, ondanks een vergelijkbare diagnose en aanpak? Voor hoogleraar Elske Salemink ligt het antwoord in hoe mensen betekenis geven aan wat ze meemaken — hun interpretaties — en hoe veranderbaar die zijn. Op het VGCt-najaarscongres geeft ze hierover een keynote, waarin ze wetenschap, behandelpraktijk en hoopvolle innovaties samenbrengt.
Wat je denkt is wat je ziet
Het klassieke CGT-voorbeeld blijft treffend: je wordt ’s nachts wakker van een geluid. Als je denkt dat er een inbreker is, schiet je in de stress. Denk je dat het de kat van de buren is, dan draai je je om en slaap je verder. De situatie is identiek, de beleving totaal verschillend. Juist dát fascineert Elske Salemink mateloos: “Tussen wat er gebeurt en hoe je het ervaart, zit een hele wereld van interpretatie.”
Die wereld vormt de rode draad in haar werk. Onder het motto Believing is seeing onderzoekt ze hoe mensen betekenis geven aan situaties, en hoe dat hun emoties en gedrag beïnvloedt. “Wat mij het meest fascineert, zijn de verschillen tussen mensen,” zegt ze. “Zo zie je bij mensen met een angst- of dwangstoornis vaak een negatieve interpretatiebias: de neiging om ambigue of zelfs positieve situaties op een negatieve of stoornisgerelateerde manier uit te leggen. Een compliment kan dan voelen als sarcasme, een afwezige blik van de buurvrouw als opzettelijk negeren.”
Daarbij speelt ook cognitieve inflexibiliteit vaak een rol: de moeite om van interpretatie te wisselen. “Zelfs als cliënten tijdens CGT gevraagd worden alternatieve verklaringen te bedenken, zijn die vaak óók negatief. Het is een soort filter geworden waarmee mensen naar de wereld kijken.”
In haar lezing laat Elske zien dat het bij angst- en dwangstoornissen niet alleen gaat om het opsporen en uitdagen van meer weloverwogen gedachten: “razendsnelle pluis/niet-pluisreacties zijn minstens zo belangrijk. Ze kunnen leiden tot een hele keten aan negatieve gedachten of zelfs een volledig geautomatiseerd patroon zijn geworden, zonder dat er echte overwegingen aan te pas komen. Juist op die automatische reacties krijgen we met CGT niet altijd voldoende grip.”
Interpretatietraining
Daarom ontwikkelt en onderzoekt Elske met collega-onderzoekers én behandelaren computergestuurde trainingen om die automatische interpretaties aan te pakken. In zo’n training lezen deelnemers vele korte scenario’s met een open einde, zoals: “Je ziet je buurvrouw op straat. Ze kijkt je niet aan en loopt verder. Dit doet ze omdat…”. Bij mensen met sociale angst schiet de gedachte “omdat ze me expres negeert” er automatisch in. De training biedt vervolgens een positieve of neutrale interpretatie aan, zoals “omdat ze je niet zag”. Daarna volgt een vraag over de betekenis van het verhaal (“negeerde ze jou met opzet?”) met directe feedback. Elske: “We bekrachtigen goede antwoorden en sturen antwoorden die passen bij iemands sociale angst bij: je buurvrouw negeerde je niet, maar was in gedachten verzonken.”
De resultaten zijn hoopgevend. In een recente RCT bij jongeren met een dwangstoornis leidde een training van twaalf korte sessies van een kwartier tijdens de wachtlijstperiode tot een merkbare afname van klachten. “Ze starten de reguliere behandeling met minder last en behouden die voorsprong,” vertelt Elske. “Daardoor kunnen jongeren eerder weer dingen oppakken: school, sociale contacten, het gewone leven.”
Op dit moment werkt ze – met ondersteuning van een ZonMw-implementatiesubsidie – aan een toegankelijke en visueel aantrekkelijke versie van de training. Deze training wordt beschikbaar via het cliëntenportaal Jouw Omgeving van Accare en hoopt ze in de toekomst te kunnen uitbreiden naar andere platforms. “Ik zie veel mogelijkheden voor dit type computertraining: als wachtlijstinterventie, als aanvulling op CGT, als terugvalpreventie, en op termijn zelfs als gepersonaliseerde tool waarin de therapeut samen met de cliënt scenario’s opstelt die aansluiten bij diens eigen valkuilen. Dat moet eerst nog goed worden onderzocht, maar zou een enorme meerwaarde kunnen hebben.”
Behandelsucces voorspellen
Elske ziet nóg een interessante toepassing van de interpretatietraining: het inschatten van behandelsucces. “Tot nu toe blijken klassieke predictors als leeftijd of klachtduur weinig voorspellende waarde te hebben. Maar wat als je kijkt naar iemands leerbaarheid?” Behandeling ís immers leren.
Door te meten hoeveel iemand al oppikt in één sessie van de interpretatietraining, hoopt Elske zicht te krijgen op wie klaar is voor verandering. “We zien bij angstige studenten dat wie al in één sessie een kleine verschuiving in interpretaties laat zien, later meer vooruitgang boekt in behandeling.” Deze onderzoekslijn is nog pril, maar zou volgens Elske van grote waarde kunnen zijn voor de praktijk.
Terug naar het motto Believing is seeing. Dat geldt volgens Elske niet alleen voor cliënten, maar ook voor behandelaren: “Als je gelooft dat verandering mogelijk is, dat ook automatische interpretaties beïnvloedbaar zijn, dan ga je die mogelijkheden eerder zien én benutten.”
Elske Salemink is hoogleraar Klinische Psychologie aan de Universiteit Utrecht en gespecialiseerd in cognitieve en emotionele processen. Haar werk varieert van fundamenteel labonderzoek tot toegepaste studies, waaronder gerandomiseerde gecontroleerde trials en implementatieprojecten in samenwerking met ggz-instellingen zoals het TOPGGz Altrecht Academisch Angstcentrum en Accare, jeugd ggz. Naast haar onderwijs- en onderzoeksactiviteiten is Elske hoofdredacteur van het Nederlandstalige wetenschappelijke Tijdschrift voor Gedragstherapie en zat ze jarenlang in de VGCt-najaarscongrescommissie.
Wil je meer weten over de rol van negatieve interpretaties en inflexibiliteit bij angst en dwang? En hoe je dit kunt ombuigen in behandeling? Kom dan naar de keynotelezing en meet-the-expertsessie van Elske Salemink op het VGCt-najaarscongres Beyond belief van 5 tot 7 november 2025 in Veldhoven.
