Het betrekken van naasten bij het opstellen van een casusconceptualisatie helpt om scherper te krijgen wat er speelt en om de juiste focus te kiezen voor de behandeling. Op deze pagina laten we zien hoe je dat kunt doen voor zowel de holistische theorie (HT) als de functie- en betekenisanalyse (FABA). Deze pagina is onderdeel van de toolkit Betrekken van naasten, waarin je praktische handvatten kunt vinden voor in de praktijk.
Casus sociale angst
Een veelvoorkomende hulpvraag binnen de ggz is sociale angst. Hieronder een illustratieve casus waarin duidelijk wordt hoe het betrekken van een naaste nieuwe inzichten kan geven en impact heeft op de behandelkeuzes.
We volgen een cliënt (Inge) die door de huisarts is doorverwezen met het vermoeden van een sociale angststoornis. De klachten zijn de afgelopen jaren langzaam toegenomen. Inge voelt zich ongemakkelijk in sociale situaties en heeft het gevoel dat anderen haar vreemd vinden of dat ze niets toevoegt. Sinds ruim een jaar is ze deze situaties steeds meer gaan vermijden. Ze spreekt nauwelijks nog af met vrienden, ervaart problemen op werk en blijft het liefst thuis.
Haar belangrijkste hulpvraag is dat ze zich op haar gemak wil voelen in sociale situaties. Maar voordat ze daaraan toe is, wil ze vooral weer leren om deze situaties überhaupt aan te gaan.
Holistische theorie
Bekijk eerst de video over het betrekken van naasten bij het opstellen van een HT.
Zoals in de video te zien is, kan een naaste helpen om het beeld vollediger te maken. Soms benoemt de cliënt zelf niet alles, of is zich niet bewust van de invloed van bepaalde factoren. Een naaste kan dan het verschil maken tussen een plausibele en een écht kloppende conceptualisatie.
Holistische theorie op basis van alleen de cliënt
Op basis van het eerste gesprek met Inge stelt de behandelaar de volgende op:
Deze HT wijst richting een behandeling gericht op sociale angst en vermijdingsgedrag.
HT na gesprek met partner
Na een gesprek met Inges partner Martha blijkt dat er sprake is van fors alcoholgebruik, met duidelijke impact op functioneren en relatie. Op basis daarvan wordt de HT aangevuld op meerdere plekken (zie markering):
Behandelimplicatie: Waar eerder exposure de logische start leek, maakt deze aanvullende informatie duidelijk dat behandeling van het middelengebruik eerst nodig is om duurzame verandering mogelijk te maken.
Een naaste spreken – best simpel
Cliënten vinden het soms spannend om iemand uit te nodigen voor een gesprek. Je kunt dan uitleggen wat je van plan bent te vragen. De volgende vragen blijken in de praktijk laagdrempelig én informatief:
- Wat is jouw visie op de klachten van je partner?
- Hoe ga jij om met de klachten van je partner?
- Wat hoop jij dat therapie oplevert?
- Welke sterke kanten van je partner helpen hierbij?
FABA en het betrekken van naasten
Ook bij het opstellen van een functie- en betekenisanalyse (FABA) kan een naaste waardevolle informatie geven. In de video hieronder zie je hoe gedrag van een naaste een in stand houdende rol kan spelen – ook wel symptoomaccommodatie genoemd.
Het gedrag van een naaste kan dus onbedoeld bijdragen aan het voortduren van klachten. Door dit inzichtelijk te maken hoe dit werkt, kun je samen werken aan alternatieve strategieën die herstel ondersteunen.
FABA van Inge na stabilisatie alcoholgebruik
Nadat het alcoholgebruik is gestabiliseerd, blijkt dat de sociale angst van Inge nog steeds een grote belemmering vormt. De spanning die ze eerder probeerde te onderdrukken met alcohol is nu beter voelbaar, maar ze komt nauwelijks tot actie. Daarom wordt in overleg besloten om in de volgende behandelstap exposure toe te passen. Als voorbereiding wordt een functie- en betekenisanalyse opgesteld om beter te begrijpen waarom de vermijding in stand blijft.
Inge vertelt dat ze lang van tevoren kan piekeren over sociale afspraken en dat ze zich opgelucht voelt als er een manier is om niet te hoeven gaan. Op basis van deze analyse wordt gestart met exposure, ondersteund door een vermijdingslijst. In eerste instantie lijkt de aanpak hoopvol — maar dan volgt de tussenevaluatie, waaruit blijkt dat de angst nauwelijks verminderd is. En bij dat gesprek is haar partner aanwezig…
Het verhaal van de partner
Martha en Inge zijn al dertien jaar samen. Martha vindt het moeilijk om te zien hoe angstig Inge wordt in sociale situaties. Om haar te beschermen – en omdat ze zelf ook last krijgt van de spanning – is Martha steeds vaker zelf sociale situaties gaan afzeggen. Als ze een uitnodiging krijgt voor een verjaardag, verzint ze een excuus. Soms vertelt ze Inge niet eens dat ze zijn uitgenodigd. Ze heeft sociale taken overgenomen, doet de boodschappen en regelt praktische zaken. Gezamenlijke uitstapjes stelt ze al lang niet meer voor.
Martha weet dat het de bedoeling is dat Inge sociale situaties juist meer aangaat. Ze heeft begrepen dat het belangrijk is dat Inge oefent met wat ze spannend vindt en dat vermijden de klachten juist versterkt. In theorie snapt ze dat, maar in de praktijk is het moeilijk. Ze ziet hoe gespannen en onzeker Inge kan raken en merkt hoe zwaar dat op haar drukt. Op zulke momenten voelt het voor Martha onnatuurlijk en zelfs onaardig om Inge niet te ontlasten. Dus grijpt ze terug op wat op korte termijn rust brengt: afzeggen, uitstellen, overnemen.
Ondertussen voelt Martha zich steeds eenzamer. Ze mist het om samen met Inge iets te ondernemen en merkt dat ze veel taken is gaan dragen die ze eerder deelden. Toch weet ze niet goed hoe ze het patroon kan doorbreken, zonder het gevoel te hebben dat ze Inge te veel onder druk zet.
FABA van Martha
Door een FABA op te stellen voor Martha wordt duidelijk dat haar gedrag – hoe goed bedoeld ook – de sociale vermijding van Inge in stand houdt.
Gevolg: De exposure krijgt onvoldoende kans. Inge komt nauwelijks in de situatie waarin ze haar angst kan uitdagen. Ook Martha’s eenzaamheid groeit.
Zo bezien is het niet alleen voor de therapeut logisch, maar ook voor de cliënt en haar partner. In de evaluatie worden alternatieve gedragingen besproken (zie voorbeelden onder). Zo krijgt de exposurebehandeling alsnog de ruimte die nodig is. Het mooie is dat dit zowel voor de cliënt als de partner waarde heeft. Waarmee niet alleen de stoornis behandelt wordt, maar ook de context verbeterd én de kans dat de veranderingen duurzamer zijn wordt vergroot.
En nog een tweetal voorbeelden die passen bij ander (mal)adaptief gedrag.
Afsluitende tips
Ben je ook geïnteresseerd?
Stuur de folder “Als naaste mee naar therapie” mee nadat je met je cliënt de waarde van een naaste meenemen hebt besproken.
Meer praktijkvoorbeelden? Kijk ook naar onze toolkit Betrekken van naasten, waar je voorbeelden kan zien van hoe je naasten kan integreren in de behandeling van de verschillende stoornissen en doelgroepen.
