Redesigning relapse

Verslaving zien door een andere bril

door VGCt
11 minuten leestijd

In de behandeling van verslavingsproblematiek ligt de focus vaak op terugvalpreventie. Maar: terugval komt nu eenmaal vaak voor bij verslaving, ook bij jongeren. Daarom is vanuit het onderzoeksproject Redesigning Relapse een nieuwe, positieve benadering ontwikkeld gericht op het versterken van veerkracht. 

Redesigning Relapse is een onderzoeksproject waarin Brijder Jeugd, YOUZ verslavingszorg en Redesigning Psychiatry hebben verkend hoe jongeren die worstelen met verslaving op een andere manier kunnen worden ondersteund. In Redesigning Psychiatry werken ontwerpers van Reframing Studio samen met onderzoekers, filosofen, zorgprofessionals en ervaringsdeskundigen aan een nieuwe visie voor de ggz in 2030. In deze toekomstvisie wordt psychisch lijden niet langer als een probleem van het individu beschouwd, maar als iets dat ontstaat door interactie binnen mensen en in interactie tussen mensen en tussen mensen en hun omgeving. “Dit geldt ook voor verslavingsproblematiek”, legt Femke de Boer uit. Zij is senior ontwerper van Reframing Studio en een van de initiatiefnemers van Redesigning Psychiatry. Samen met Nina Schouten is zij ook een van de initiatiefnemers van Redesigning Relapse. Nina is ook ontwerper en werkt momenteel vooral als docent aan de TU Delft. Zij was met name betrokken bij het begin van het project: de onderzoeksfase en de conceptontwikkeling. Na de conceptontwikkeling gaf zij het stokje door aan ontwerper Lucca Kroot, die zich richtte op het maken en lanceren van het product: TRIPS. Dit bestaat uit een boekje en een handleiding waarmee behandelaren jongeren op een interactieve manier kunnen helpen om verslavingsgedrag te herkennen en te kijken waar kansen voor verbetering liggen.  

Waarom trips?

 “We zijn niet begonnen met het idee om een product te ontwikkelen”, legt Nina uit. “Het idee van Redesigning Relapse was een antwoord vinden op de vraag: hoe kunnen we jongeren die kampen met een verslaving beter helpen? Hoe kunnen we verslaving op een andere manier benaderen? De nadruk in de behandeling van verslavingsproblematiek lag lange tijd op het voorkomen van terugval. Op die manier lijkt terugvallen iets wat je verkeerd hebt gedaan, iets om je voor te schamen. Terwijl: de terugvalcijfers bij verslaving zijn heel hoog. Daarom wilden we onderzoeken: hoe kunnen we terugval meer zien als een onderdeel van herstel? Dit sluit aan bij de nieuwe visie van het ggz, waarin we afstand nemen van het idee dat dit soort problemen in een individuele context ontstaan. Ziektes ontstaan niet als iets in iemand zelf, maar altijd in interactie met je sociale situatie, je omgeving en je biologie. Er ontstaan bepaalde patronen waarin mensen kunnen vastlopen.” Femke vult aan: “Daarom is het logisch dat herstellen een kwestie van vallen en opstaan is, dat is ook een van de conclusies van onderzoeker Renske Spijkerman en psychiater en projectleider jeugdverslavingszorg Leontien Los, met wie wij nauw hebben samengewerkt. Dit vormt de basis voor het idee dat terugval een natuurlijkere plek verdient in de behandeling van verslaving.” Tijd dus om terugvallen te reframen. Nina: “Om hier een antwoord op te vinden hebben we heel veel mensen geïnterviewd. Hieruit kwamen allerlei ideeën over de behoeften en belangen jongeren. Een van die ideeën was om bij een terugval te kijken: met welk gedrag kun je een terugval opvangen? Wat kan ervoor in de plaats komen? Stel je voor dat je gewend bent een groot deel van je tijd te vullen met blowen, welke activiteiten kunnen die tijd dan opvullen? Op basis van dit soort ideeën zijn we aan de slag gegaan met ontwerpen, en hebben we door middel van diverse feedbackrondes TRIPS ontwikkeld, met steun van het Agis Innovatiefonds.”  

Positief en toekomstgericht    

Uit het onderzoek bleek ook dat er voor het huidige terugvalpreventieplan vaak weinig tijd en aandacht is. Jongeren zien het als ‘weer een aantal formulieren’ die ze moeten invullen. Ze ervaren geen regie en grip na het invullen van het plan. Het huidige plan gaat bovendien vooral om het voorkomen van terugval en kijkt niet vooruit naar de toekomst van de jongeren. TRIPS is gericht op het doorbreken van oude patronen en het opbouwen van nieuwe patronen. Volgens een nieuwe visie, in een nieuwe taal. Lucca legt uit: “Bijvoorbeeld door focus op ‘herkennen’ in plaats van het woord ‘voorkomen’ en door de blik op de toekomst te richten. Ook de vorm van het product is anders: een visueel aantrekkelijk boekje in plaats van een invulformulier. Op die manier vormt het een aanvulling op het terugvalpreventieplan. Het is een gespreksstarter. Het helpt jongeren om signalen te herkennen, te bespreken en op te schrijven. Daarnaast moedigt het ze aan om na te denken over waar ze energie van krijgen. De jongere houdt de regie in het proces en schrijft bevindingen op in het persoonlijke boekje, dat hierdoor ook meteen een archief wordt. In het eerste deel wordt bijvoorbeeld vastgelegd: hoe merk ik dat het minder goed gaat met me? Waaraan kan mijn omgeving dat merken? In het tweede deel van het boekje kijkt de jongere samen met de behandelaar vooruit en ontstaat er een interactieve brainstorm: wat vind ik leuk om te doen? Wie of wat heb ik hiervoor nodig? Hoe kan ik dat aanpakken? Het boekje helpt dit soort dingen behapbaar maken en zorgt voor veerkracht.”

Pilot  

 “We hebben TRIPS kunnen testen in een pilot van een maand”, vertelt Lucca. “Normaal kun je een pilot in de zorg niet zo snel uitproberen, vanwege de beschikbare tijd en geldende regels. Maar omdat dit product dicht bij de praktijk van het terugvalpreventieplan lag was het voor behandelaren heel makkelijk om dit in hun behandelsessies in te zetten. Ze waren bovendien enthousiast om ermee aan de slag te gaan. Uiteindelijk hebben we het in drie regio’s getoetst: Rijnmond, Zuid-Holland en Noord-Holland. Hierbij was één behandelaar verantwoordelijk voor het verspreiden van de boekjes over de behandelaren in de regio’s. Daarnaast hadden we een handleiding en een instructievideo gemaakt, ook voor jongeren, om te introduceren waaraan ze zelf zouden gaan werken. Het leuke was dat het project vanzelf heel erg ging leven op allerlei afdelingen, waardoor er steeds meer mailtjes binnenkwamen met verzoeken om het ook uit te proberen.”

Evaluatie 

De pilot duurde een maand, daarna volgde een evaluatie met zowel de jongeren als de behandelaren. “Doordat we de pilot zo snel konden inzetten, was het mogelijk om in korte tijd veel inzichten op te halen, waaronder veel reacties van zowel behandelaren als jongeren. Dit deden we door middel van een aantal evaluatiesessies en formulieren”, legt Nina uit. “Ook mochten we een aantal behandelsessies meekijken, om te zien hoe jongeren het plan ervaren: wat gaat goed en wat kan beter? We hebben onze ideeën telkens voorgelegd aan jongeren en behandelaren. Op die manier hebben waardevolle input verzameld, bijvoorbeeld dat het belangrijk is de jongere zelf in het boekje schrijft. Zo zijn we in iedere evaluatiesessie dichter bij de vorm en de taal gekomen die het beste aansluit bij de eindgebruiker.” Lucca vult aan: “Wat behandelaren positief vonden was dat het hen veel energie gaf om in een nieuwe taal met jongeren in gesprek te gaan. Eén van hen zei: ‘Door het project heb ik het met jongeren veel minder over voorkomen van terugval maar meer over het weer opstaan daarna – ik heb hierdoor ook meer plezier in mijn werk’. Het maakte voor hen bovendien concreter om iets tastbaars op tafel te hebben liggen. Therapie kan immers abstract zijn. Voor jongeren was het fijn om vooruit te kijken, te herinneren wat je eigenlijk leuk vindt, te ontdekken wat je energie geeft en dat weer op te pakken. Ook vonden ze het heel fijn dat plannen tastbaarder werden. Een jongere zei over werken met TRIPS bijvoorbeeld: ‘Mijn missie is om mijn eigen restaurant te gaan openen. Hierdoor krijg ik daar ook veel zin in en wordt mijn plan concreet’. Bij de een werkt het beter dan de ander, maar ook kleine dingen kunnen een verschil maken. Dat hoeft niet per se een specifieke interesse zijn, het kan ook iets zijn als contact opnemen met een vriend. Het is heel open. Je kun het inrichten op de manier waaraan de jongeren behoefte heeft.”  

Openbaar beschikbaar 

Inmiddels ligt het boekje op alle locaties van Brijder. “Ik zie aan de reacties op LinkedIn dat het binnen korte tijd al vrij bekend is geworden”, vertelt Femke. “Het helpt ook dat het project de Herstelaward heeft gewonnen, tijdens de Landelijke Dag 2023 van Verslavingskunde Nederland. Het is bovendien heel laagdrempelig om te proberen, omdat het al een koppeling in de praktijk heeft via het terugvalpreventieplan. Ook de manier waarop het is vormgegeven stimuleert gebruik: met veel aandacht en zorg en visueler dan de lange printjes die meestal worden gebruikt in de ggz. Tijdens het ontwerpen proberen we in de huid van jongeren te kruipen, om een product zo effectief mogelijk te maken. Dat is ook een van de redenen waarom wij gesteund zijn door het Agis Innovatiefonds: dat is er onder andere om te stimuleren dat zorgverleners en ontwerpers meer van elkaar leren.” Lucca vult aan: “Een boekje is bovendien praktisch om mee te nemen, makkelijker dan losse printjes. Daarnaast is het boekje te downloaden via de website van Verslavingskunde Nederland onder het tabblad ‘effectieve behandelingen’. Op die manier kunnen allerlei instellingen er gebruik van maken. Er staat bovendien nergens in het boekje dat het om verslavingsproblematiek gaat, waardoor het ook toe te passen is in een andere context.” Femke: “Dat alle producten openbaar toegankelijk moeten zijn is onderdeel van de visie van Redesigning Psychiatry. Het moet laagdrempelig zijn. Daarom werken we in de methode ook met het invullen van post-its, bijvoorbeeld om energiegevers in kaart te brengen. We hebben gedacht: moeten we hier misschien een mooiere vorm voor bedenken? Maar op deze manier is het het meest toegankelijk.”  

Toekomst

Het uiteindelijke doel is om TRIPS verder uit te rollen en in de protocollen van terugvalpreventie op te laten nemen. Femke: “We zijn nog steeds in gesprek met Brijder, misschien dat we in de toekomst het concept nog verder kunnen afstemmen op de bestaande praktijk. Maar het boekje is klaar om te gebruiken en de ervaringen zijn positief. Ik zou dus iedere behandelaar aanraden om het gewoon te proberen! En: benader ons als je feedback of tips hebt, die zijn altijd welkom. In het boekje vind je onze contactgegevens. We hebben dit de wereld in gezonden en horen graag hoe het in de praktijk werkt. Of het nou positieve ervaringen zijn of ideeën voor verbeteringen.” 

Misschien ook interessant voor jou